Алакөл ауданы

Байзерек  негізгі орта мектебі

«ҚАРТТАРЫМ-ҚАЗЫНАМ!»

1-қазан Қарттар күніне арналған концерттік бағдарламаның сценарийі

2022-2023 оқу жылы

«ҚАРТТАРЫМ-ҚАЗЫНАМ!»

1-қазан Қарттар күніне арналған концерттік бағдарламаның сценарийі

Күні: 13.10.2022ж.                                           Жүргізушілер:               

                                                          Рамазан М.Н. – мұғалім 

                                                                        Сухамбай А.С. – 9 сынып оқушысы

(Фанфар. Жүргізушілер ортада)

1-жүргізуші(Аружан):     

                              Армысыз ауылымның асылдары,

Жайналсын көңілдердің жасыл бағы.

Сіздер үшін ән мен күй, өлең мен би,

                             Сіздер үшін мереке шашулары.

2-жүргізуші( Мади):        

                           Қош келдіңіз ақ жаулықты аналар,

Ақыл кенін арқалаған аталар.

Алдарыңда жауқазындай құлпырған,

Біз алаңсыз балғын шақты балалар.

1-жүргізуші  (Аружан):    Қымбатты ақылдың кенін арқалаған айбынды аталар! Ақ жаулықты аналар! Шынайы да ізгі сезімдерді, білімнің алтын діңгегін сыйлаушы ұстаздар қауымы! Барлықтарыңызды қазан айының алғашқы мерекелері қарттар, ұстаздар мерекесі тоғысқан күнімен құттықтаймыз! 

2-жүргізуші(Мади): 

Аппақ шашың күн сайын қылаңдаған,

Зейнет емес бейнеттен арылмаған.

Тәңірімдей табынып өтем мәңгі,

Қариялар өзіңді ел сыйлаған.

1-жүргізуші (Аружан):

Ел мүддесін бәрінен биік қоятын, өзінен кейінгі ізіне ерген інілеріне ізеттігін аямайтын, ізінен ерген ұрпағына ұлылығын ұялатып, бір қауымға бас-көз бола білген ауыл қарттарының орны ерекше.

2-жүргізуші(Мади):

Олай болса, әр халықтың бойында ықылам заманнан бері қалыптасып оны өзгелерден даралап тұратын, тек өзіне ғана тән қасиеттері болады. Біздің халқымыздың сондай ерешеліктерінің бірі – үлкенді сыйлау, оның сөзіне құлақ асу. 

1-жүргізуші(Аружан):  

Қазақ қарты жасына лайық ауызы дуалы, сөзі берекелі, ісі тыңғылықты, ойы терең, ақылы тілегей теңіз болып келеді. Міне, осындай теңеуге лайық қарияларды жылына бір рет келетін 1-қазан Қарттар күнімен құттықтай отырып «Қарттарым-қазынам» атты кешімізге қош келдіңіздер дегім келеді. (пауза). 

Кешімізді бастамас бұрын сөз кезегін мектеп директоры  Сауле Аділханқызына береміз.

2-жүргізуші(Мади):         

Алдында ақыл берер қария ғой,

Жақсылар жақсылыққа жария ғой.

Жастарға ол парасатты кеңес берер,

Сөзге бай ағып тұрған дария ғой.

Мектебіміздің  ардагер ұстаздары  Гүлайым Тоқтарқызы мен Жұбан ағамызға   сөз кезегін береміз.

Ән: «Асыл әжем»./8-9 сынып қыздары/

1-жүргізуші(Аружан):  

Халқымыздың тәлім-тәрбиесі ананың ақ сүтімен, әже өнегесімен, аталар ақылымен берісіп, өзіндік қасиетімізді қалыптастыру көзделген. Ендеше «Мен атам мен әжемнің жалғасымын» бөліміне құлақ түрелік.  (бастауыш сынып оқушылары мен 5 сынып )  

2-жүргізуші(Мади):         

Той деп бүгін шашу шашады

 Той деп бүгін әлем сырын ашады

 Қарттар күні мейрамына арналған

 Бишілер өнерлерін шашады.

Мектебіміздің биші қыздарын сіздердің қошеметтеріңізбен ортамызға шақырайық!  («Қара жорға  биі». 6-7  сынып оқушылары)

1-жүргізуші(Аружан) :             

Асқар тауым, ақылгөйім, ғұлама,

Аспанымдай мәңгі жаса, құлама

Ер жетсем де еркелігім қалмайды,

Көз алдымда сен тұрғанда ұлы Ана!

Ән «Әжемнің  шайы» 3-сынып оқушылары

2-жүргізуші(Мади):

Ата ардақты тұлға. «Әкеден ұл тусайшы, ата жолын қусайшы» деп халық ұрпаққа атаның мұрасын жалғастыруды уағыздайды. Ата ұрпағының қайырымды, мейірімді, ақылды, іскер болуын тілеп сол үшін қамқорлық іс-әрекеттерін жерге жеткенше дамыта береді, өнеге көрсетеді, өсиет айтады.

«Асыл әжем қымбатты» әні. Орындайтын: 4  сынып оқушылары

1-жүргізуші(Аружан):     Тұра-тұршы есейгенде ұл-қызың, 

Жүре тұршы жалғанғанда үзігің.

Маған бақыт неге керек, ақ әже-ау?!

Өзің бірге көре алмасаң қызығын.

Сіздердің құрметтеріңізге 6-7сынып  сынып оқушыларының орындауындағы «Лизгинка» биін  қабыл алыңыздар!

2-жүргізуші(Мади): Қарттарды құрметтейтін, олардың алдындағы перзенттік парызын үлкен ынтамен орындайтын, әдептілік, кішіпейілділік, сергек сезімталдық көрсету сынды қасиеттер қанына сіңіп, жүрегіне ұяламаған ұрпақтан не опа, не қайыр?! 

«                                                         »Манарбек ағамыздың орындауындағы   Ән

1-жүргізуші(Аружан): 

Адамның өмірінің мәні мен сұлулығы, адамның келешегіне сенімділігі – ол баланың ата-анасын ардақ тұтып, өзінің перзенттік қарызын бір сәтке де есінен шығармауында. Қарт кісіні құт-береке деп танысақ – ол ұрпақ көрегендігі. 

2-жүргізуші(Мади): 

Ұрпағы құрметтеген ата-ана әр кезде де бақытты.

Ән     Айбек ағай

1-жүргізуші(Аружан): 

Үлкенді сыйлау, оларға құрмет көрсету – ата-бабадан келе жатырған салтымыз. Сіздердің өмірлік тәжірибелеріңіз бен ақыл-кеңестеріңіз, тәлім-тағылымдарыңыздың біз үшін орны бөлек. Талай жасты тәрбиелеп, ізбасарларыңызды өсірдіңіздер.

Ән – «                                                           » Манарбек аға

2-жүргізуші (Мади):        

Сіздерсіздер бүгінгі ұлықпандар,

Мың жасаған ұрпақпен ұлық жандар.

Қарттар тарих, қазына, ел қазығы,

Ей, адамзат, осыны ұмытпаңдар!

1-жүргізуші(Аружан):              

Абырой амандығың арта берсін,

Бақ дәулет қызығымен қатар берсін.

Ұрпағың жақсы көрген жиі келіп, 

Таусылмас дәм-тұзыңды тата берсін.

Ән__________________________________________

2-жүргізуші(Мади):                   

Тыныштық елімізге бере берсін,

Молшылық жерімізге ене берсін.

Соғыстан ел жұртымыз аман болып,

Қызығын бейбіт өмір көре берсін.

1-жүргізуші(Аружан):              

Алатаудай кейпі биік қашанда,

Таң сызылып, күлер нұр шашарда

Бата бер деп бар адамдар жаяр қол,

Бір биіктен бір биікке асарда.

Сіздерден бата берулеріңізді сұраймыз!   (Бата).

2-жүргізуші (Мади):  

Бүгінгі «Қарттарым-қазынам» атты кешіміз осымен аяқталды.  

1-жүргізуші(Аружан)

Келіп тамашалағандарыңыз үшін көп-көп рақмет!

Орындаған,жауапты:

ДТЖО   А.Т.Калабаева

Педагог-ұйымдастырушы А.М.Аблайханов

   2022 жылдың 03-13 қазан аралығында Байзерек негізгі орта мектебі бойынша қарттар күні мен мүмкіншілігі шектеулі азаматтардың онкүндігі өткізілді.    

  Жоспарға сәйкес «Қарттарын қадірлеген ел ардақты» акциясы аясында мектеп оқушылары тобынан құрылған жасақтар арқылы қарттар мен мүмкіншілігі шектеулі азаматтардың үй шаруашылығына көмектесу жұмыстарын ұйымдастыру аясында мектеп оқушылары тобынан жасақтар құрылды.Қарттар мен мүмкіншілігі шектеулі азаматтардың үй шаруашылығына көмектесу мақсатында,ауылымыздың қарттары сыныптарға көмек көрсетуге,құттықтауға баруға бөлініп берілді.

Байзерек негізгі орта мектебі бойынша қарттарға көмек көрсетуге бөлінген  сыныптар

Әр сынып өздеріне бөлініп берілген қарттарға  сыйлықтарын алып барып, 1-2 өлеңдерін оқып,әндерін айтып, құттықтап  қайтты.  Сонымен қатар шамалары келетін аула жұмыстарына көмектесті.

 5-сынып оқушылары сынып жетекшісі М.Айдарова  қарт ұстаз Тунгатаров Жұбандық  ағаны мерекесімен құттықтап,сыйлықтарын беріп бақтағы алмасын жинауға көмек көрсеттіп қайтты.

6-сынып  оқушылары сынып жетекшілері Н.А.Жанакуловамен-Ибапов Шакержан қарияның үйіне өз сыйлықтарын апарып құттықтап,өздері шамалары келетін көмектерін көрсетті.

7-сынып сынып жетекшісі Сангулова Айгерім   сынып оқушыларымен өздеріне жүктелген Сакенов Амангелді атаны сыйлықтарын апарып,«Қарттар күні» мерекесімен құттықтап, қолынан келген көмектерін көрсетіп қайтты. Балалар Амангелді атаның ауласын сыпырып,малына шөп салөп салысып,естелікке суретке бірге түсті.

. 

 9-сынып оқушылары сынып жетекшілері Аблайханов Айбек ағайларымен өздеріне бекітіліп берілген  Субботина Тамара мен Дубронина Надя әжейлерін мерекелерімен құттықтап,кішігірім концерттік бағдарламаларын қойып екі әжелерінің алғыстарына бөленіп қайтты.

Оқушылар барып қайтқан күннің ертеңіне мектеп әкімшілігіне газетке жариялауларыңызды сұраймыз деп қарттардан «Алғыс хат»  келді.

8-сынып-оқушылары сынып жетекшілері С.Мендыбаевамен бірігіп Қапан қарияның үйіне барып құттықтап қайтты.

Қазан айының 13 күнгі болатын концертке  мектепке қонаққа шақыру  билеттері жасалып үлестірілді.Сонымен қатар ауылымыздың қарттарына арнап «Қарттар біздің-асыл қазынамыз»тақырыбына 1-4 сынып оқушылары  ашық хаттар,құттықтаулар дайындады. 

13 қазан күні мектепте.«Көп жасаған қария,ақылы теңіз дария» қарттармен кездесу,мерекелік концерт ұйымдастырылған түрде өткізілді.Мектеп оқушылары,Айбек ағай мен музыка пәнінің мұғалімдерінің орындауларында   әндер орындалып,тамаша концерт қойылды

Концерт соңы қарттардан «Бата»алу мақсатында мерекелік дастарханға ұласты.

Концерт барысында жоспарымыздағы«Ата жолы-ақ бата»үлкендерден бата алу челленджіне сай,жүргізуші Рамазан М  аталарымызды бата айтуға шақырып, челлендж жүргізіді.Себебі қарттар концертке барғанда айтайық деген ұсыныс тастаған болатын. 

«Қариялы ел- қазыналы ел » тақырыптарында жеке жоспарларына сәйкес 1-9 сынып жетекшілері ашық тәрбие сағаттарын өткізіп,құжаттарын жинақтауға өткізді. (дәлелдеме видео,фото суреттер)

«Бізге қарттар үйі қажет емес»пікір сайыс дебаттық турнир өткізу мектебіміздің дебат клубының жетекшілеріне А.М.Аблайханов пен А.Т.Нысанбаева  жүктелген.

8-9сынып оқушыларынан құрылған командаларымен екі топқа бөлініп, дебат өткізіп,тақырып тамаша деңгейде   талқыланды.А.Т.Нысанбаева апайдың дайындаған командасының спикерлері өте тамаша дәйекті дәлелдер айтып,тақырыптың мазмұнын ашты. 

    Қарттар онкүндігі аясында өткізілген іс-шарамыз   ауылымыздың қарияларының көңіл күйлерін бір көтеріп серпілткендей болды.Қарттарға барып құттықтап,мектепке шақырып өз өнерлерін көрсетіп,шаруаларына көмек көрсеткен  оқушылар да,алғыс естіп  өздерін жақсы сезініп,үлкен бір іс жасағандай өте өатты қуанышқа бөлендік. 

 Қарттар күні мен мүмкіншілігі шектеулі азаматтардың онкүндігінде атқарылған іс-шаралар жөнінде қорытынды ақпарат толық жазылды.Өткізілген іс-шаралар әлеуметтік желілерге жүктелді

Мектеп директоры                            С.А.Канапина

«Қарттарын қадірлеген ел ардақты» акциясы аясында мектеп оқушылары тобынан құрылған жасақтар арқылы қарттар мен мүмкіншілігі шектеулі азаматтардың үй шаруашылығына көмектесу жұмыстарын ұйымдастыру

туралы мәлімет

  Жоспарға сәйкес «Қарттарын қадірлеген ел ардақты» акциясы аясында мектеп оқушылары тобынан құрылған жасақтар арқылы қарттар мен мүмкіншілігі шектеулі азаматтардың үй шаруашылығына көмектесу жұмыстарын ұйымдастыру аясында мектеп оқушылары тобынан жасақтар құрылды.Қарттар мен мүмкіншілігі шектеулі азаматтардың үй шаруашылығына көмектесу мақсатында,ауылымыздың қарттары сыныптарға бөлініп берілді.

Байзерек негізгі орта мектебі бойынша қарттарға көмек көрсетуге бөлінген  сыныптар

Әр сынып өздеріне бөлініп берілген қарттарға  сыйлықтарын алып барып, 1-2 өлеңдерін оқып,әндерін айтып, құттықтап  қайтты.  Сонымен қатар шамалары келетін аула жұмыстарына көмектесті.

5-сынып оқушылары сынып жетекшісі М.Айдарова  қарт ұстаз Тунгатаров Жұбандық  ағаны мерекесімен құттықтап,сыйлықтарын беріп бақтағы алмасын жинауға көмек көрсеттіп қайтты.

6-сынып  оқушылары сынып жетекшілері Н.А.Жанакуловамен-Ибапов Шакержан қарияның үйіне өз сыйлықтарын апарып құттықтап,өздері шамалары келетін көмектерін көрсетті.

7-сынып сынып жетекшісі Сангулова Айгерім   сынып оқушыларымен өздеріне жүктелген Сакенов Амангелді атаны сыйлықтарын апарып,«Қарттар күні» мерекесімен құттықтап, қолынан келген көмектерін көрсетіп қайтты. Балалар Амангелді атаның ауласын сыпырып,малына шөп салөп салысып,естелікке суретке бірге түсті.

Мектеп директоры           С.А.Канапина

«Қарттар біздің –асыл қазынамыз» тақырыбында қарттарға құттықтаулар ,ашық хаттар дайындау туралы  мәлімет

Бастауыш сынып оқушылары,5-9 сынып оқушылары қарттарға құттықтау хаттар әзірлеп өздеріне бөлінген қариялардың үйін аралап құттықтап қайтты.  9-сынып оқушылары сынып жетекшілері Аблайханов Айбек ағайларымен өздеріне бекітіліп берілген  Субботина Тамара мен Дубронина Надя әжейлерін мерекелерімен құттықтап,кішігірім концерттік бағдарламаларын қойып екі әжелерінің алғыстарына бөленіп қайтты.

Оқушылар барып қайтқан күннің ертеңіне мектеп әкімшілігіне газетке жариялауларыңызды сұраймыз деп қарттардан «Алғыс хат»  келді.

8-сынып-оқушылары сынып жетекшілері Ж.С.Даркембаевамен бірігіп Қапан қарияның үйіне барып құттықтап қайтты.

Қазан айының 13 күнгі болатын концертке  мектепке қонаққа шақыру  билеттері жасалып үлестірілді.Сонымен қатар ауылымыздың қарттарына арнап «Қарттар біздің-асыл қазынамыз»тақырыбына 1-4 сынып оқушылары  ашық хаттар,құттықтаулар дайындады. 

Мектеп директоры            С.А.Канапина

«Көп жасаған қария,ақылы теңіз дария» қарттармен кездесу,мерекелік концерттің өтілуі туралы мәлімет

13 қазан күні мектепте.«Көп жасаған қария,ақылы теңіз дария» қарттармен кездесу,мерекелік концерт ұйымдастырылған түрде өткізілді.Мектеп оқушылары,Айбек ағай мен музыка пәнінің мұғалімдерінің орындауларында  әндер орындалып,тамаша концерт қойылды

Концерт соңы қарттардан «Бата»алу мақсатында мерекелік дастарханға ұласты.

Концерт барысында жоспарымыздағы«Ата жолы-ақ бата»үлкендерден бата алу челленджіне сай,жүргізуші Рамазан М  аталарымызды бата айтуға шақырып, челлендж жүргізіді.Себебі қарттар концертке барғанда айтайық деген ұсыныс тастаған болатын. 

«Қариялы ел- қазыналы ел » тақырыптарында жеке жоспарларына сәйкес 1-9 сынып жетекшілері ашық тәрбие сағаттарын өткізіп,құжаттарын жинақтауға өткізді. (дәлелдеме видео,фото суреттер)

«Бізге қарттар үйі қажет емес»пікір сайыс дебаттық турнир өткізу мектебіміздің дебат клубының жетекшілеріне А.М.Аблайханов пен А.Т.Нысанбаева  жүктелген.

8-9сынып оқушыларынан құрылған командаларымен екі топқа бөлініп, дебат өткізіп,тақырып тамаша деңгейде   талқыланды.А.Т.Нысанбаева апайдың дайындаған командасының спикерлері өте тамаша дәйекті дәлелдер айтып,тақырыптың мазмұнын ашты. 

    Қарттар онкүндігі аясында өткізілген іс-шарамыз   ауылымыздың қарияларының көңіл күйлерін бір көтеріп серпілткендей болды.Қарттарға барып құттықтап,мектепке шақырып өз өнерлерін көрсетіп,шаруаларына көмек көрсеткен   оқушылар да,алғыс естіп  өздерін жақсы сезініп,үлкен бір іс жасағандай өте өатты қуанышқа бөлендік. 

 Қарттар күні мен мүмкіншілігі шектеулі азаматтардың онкүндігінде атқарылған іс-шаралар жөнінде қорытынды ақпарат толық жазылды.Өткізілген іс-шаралар әлеуметтік желілерге жүктелді

Мектеп директоры                            С.А.Канапина

Мектеп  басшысы 

____________С.А. Канапина

Байзерек негізгі орта мектебі бойынша қарттар күні мен мүмкіншілігі шектеулі азаматтардың онкіндігін өткізуге арналған жұмыс

 ЖОСПАРЫ

2022-2023 оқу жылы

Мектеп директорының тәрбие ісі жөніндегі орынбасары              А.Т.Калабаева

   5-сынып - Тунгатаров Жұбандық

6-сынып-Сакенов Амангелді қария

7-сынып-  Ибапов Шакержан қария

8-сынып- Бодлова Таня

9-сынып-  Субботина Тамара,Дубронина Валентина

       «Бекітемін»                     

 Мектеп директоры:        

       ___________С.А.Канапина

«05» қыркүйек 2022 жыл. 

Байзерек негізгі орта мектебі

2022-2023 оқу жылына арналған

«Оқуға құштар мектеп» жобасының жылдық жұмыс жоспары

"ОҚУҒА ҚҰШТАР МЕКТЕП" жобасын іске асыру жоспары

2022-2023 оқу жылы

«Байзерек негізгі орта мектебі» КММ

«Ерте жастан экологиялық мәдениет» жобасы

Жобаның тақырыбы:            «Ерте жастан экологиялық мәдениет»

Жобаның өзектілігі:   

Экология - бұл қоршаған орта жағдайын болжау, бағалау, талдау мен бақылау жүйесі;

Қоғам мен қоршаған орта жүйесіндегі байланыс пен тәуелділікті қарастырады;

Қазіргі заманның жаһандық мәселелерін шешудегі экологияның маңызды рөлі туралы түсінік қалыптасады;
 
 

Өз Отанының табиғаты үшін жауапкершілік сезімінде тәрбиеленеді, үйін, жерін қорғауды үйрену қажеттілігін түсінеді.

Жобаның мақсаты:      

Бастауыш мектеп оқушыларының тәртібінің дамуын экологиялық тұрғыда қалыптастыру.

Міндеттері:

1.Табиғат құбылыстарының заңдылығы туралы, өлі және тірі табиғаттың біртұтастығы туралы және адам-қоғам-табиғаттың өзара байланыстығы туралы білім қалыптастыру;

2.Табиғатта өзін-өзі ұстау ережелері мен нормалар туралы сана-сезім қалыптастыру және оларды өмірде қолдануға дағдыландыру;

3. Денсаулыққа, табиғатқа, өмірге жауапкершілікпен қарауды тәрбиелеу;

4. Кез келген табиғат объектінің ерекшелігі, қайталанбастығы және орны толтырылынбастығы жөнінде сезім құру;

5. Салауатты өмір салтын құру, қоршаған ортаны қорғауға белсенділік білдіруге ынталандыру;

6. Қоршаған ортаны бағалау және оның жағдайын болжау жөнінде білім, біліктілігін дамыту.

Күтілетін нәтиже:

Баланың жеке тұлғалық көрсеткіштері:

• табиғат әлемін білуге қызығушылығы;
• экологиялық тұрғыда әрекет жасаудың керектігі;
• адамның биосферадағы орны мен ролін ұғынуы.

Оқушы нені білу керек:

• Жер планетасы – біздің үлкен үйіміз;
• Күн - Жердегі өмірдің шырағы;
• табиғаттағы өлі мен тіріні;
• тірі ағзалардың өмірінің адам әрекетіне байланыстығын;
• тірі ағзалар үшін жылудың, жарықтың, ауаның, топырақтың маңызы мен байланысын;
• өсімдіктер мен жануарлардың адам өміріндегі маңызын, оларды өсіру жағдайы мен күту ережелерін;
• өсімдіктер мен жануарлардың негізгі түрлерін;
• адамның қоршаған ортамен жан-жақты байланыстығын;
• адамның денсаулығы мен өмірін және табиғатты сақтау жағдайларын;
• адамның жағымды және жағымсыз әрекеттерінің табиғатқа әсер етуі;
• қоршаған ортаны сақтау әдістерін;
• бақылау мен тәжрибе деген не?;
• экология – ортақ үйіміз туралы ғылым.

Оқушы не істей білу керек:

• табиғатта экологиялық тұрғыдағы тәртіп ережелерін орындау;
• табиғатты және өз денсаулығын қорғау үшін теориялық білімін қолдана білу;
• мәдени өсімдіктер мен үй жануарларын күте білу;
• салауатты өмір салтын құра білу;
• қоршаған ортаның (мекен жайы, ауласы, көшесі,жақын жердегі саябақ т.б.) жағдайын жақсартуға әрекет білдіру;
• ұсынған жоспар мен сұлба бойынша табиғаттың заттары мен құбылыстарын бақылау;
• тірі және өлі табиғаттың объектілерімен қарапайым тәжрибелер жүргізу;
• адамдардың тәртібі мен әрекеттерін экологиялық тұрғыда бағалау;
• өзінің табиғатқа, адамдарға деген көзқарасын ойынағанда және өмірде суретпен,бұйымдар жасау арқылы, ертегі құру арқылы, шағын шығарма арқылы т. б. көрсете білу.

ЖҰМЫС ІСТЕУ КЕЗЕҢДЕРІ:

І кезең: Жобалау       

2022-2023 оқу жылы   Қыркүйек айы

Жобаны ұйымдастыру және жоспарлау

ІІ кезең: Сынақтан өткізу   

2022-2023 оқу жылы     Қазан-сәуір айлары

Практикалық жұмыс

ІІІ кезең: Қорытындылау

2022-20223 оқу жылы      Мамыр айы

Эко-фестиваль өткізу

Әлеуметтік желілерде бөлісу

                                                                                                                              «Бекітемін»

                                                                                                     Мектеп директоры

                                                                                                                              С.А.Канапина __________

«Ерте жастан экологиялық мәдениет» жобасының іс-шара жоспары

      Экология (лат.оіkos – үй, баспана; logos – ілім) – жеке организмнің қоршаған ортамен қарым-қатынасын, ортаға бейімделу заңдылықтарын, сондай-ақ организм деңгейінен жоғарырақ тұрған биологиялық жүйелердің – популяциялардың, организмдер қауымдастықтарының, экожүйелердің, биосфераның ұйымдастырылу және қызмет атқару заңдылықтарын зерттейтін ғылым.

Экология терминін ғылымға енгізген адам Эрнст Геккель болып саналады (1866).

Экология ғылымы жедел дамып, көптеген жаңа салалары пайда болды. 19 ғасырдың аяғы, 20 ғасырдың басында ғалымдар негізінен жекелеген факторлардың, әсіресе климаттық факторлардың, организмдердің таралуы мен сан динамикасына әсерін зерттеді. Бірімен-бірі тығыз байланысқан, біртұтас құрылымдық бірлік түзетін азғалар қауымдастықтары (қ. Биоценоз) туралы ұғым да осы кезде қалыптаса бастады (К.Мәбиус, 1877; С.Форбс, 1887).

 20 ғасырдың басында Экология жеке ғылым бағыт ретінде таныла бастады, ал “экологияның алтын ғасыры” аталған 20 – 40-жылдары популяциялар мен қа-уымдастықтарды зерттеудің басты бағыттары айқындалып, Экологияның негізгі ережелері мен заңдары тұжырымдалды: Ф.Клементс (1916) биоценоздардың өзгеріп, дамитынын және бұл бейімделушілік сипатындағы құбылыс екендігін көрсетті; А.Тинеманн (1925) өнім ұғымын енгізді, ал Ч.Элтонның Э. бойынша алғашқы оқулығында (1927) биоценоздарда жүріп жатқан процестердің заңдылықтары көрсетіліп, трофикалық қуыс ұғымына анықтама берілді, Экологиялық пирамидалар ұғымы тұжырымдалды; 1926 жылы В.И. Вернадскийдің “Биосфера” атты кітабы жарыққа шығып, онда алғаш рет Жердегі бүкіл тірі азғалар жиынтығының – “жердің тірі затының” ғаламдық рөлі айқын көрініс тапты.

А.Тенсли (1935) және В.Н. Сукачев (1940) еңбектері бірімен бірі өзара тығыз байланысқан, қоршаған физикалық ортамен зат және энергия алмасып отыратын азғалар кешені туралы көзқарастардың дамуына, экожүйе және биогеоценоз ұғымдарының қалыптасуына әкелді. Популяция санының ауытқуларын, популяциялар арасындағы әсерлесулерді сипаттайтын матем. модельдер құру (А.Лотка, В.Вольтерра, 1925, 1926), сол модельдерді эксперимент барысында тексеру (Г.Ф. Гаузе, 1934) сияқты, қазіргі теория Экологияның негізін құрайтын зерттеулер де сол жылдары қалыптаса бастады.

20 ғасырдың 60 – 70-жылдары, бұған дейін негізінен биолог мамандардың арасында ғана қолданылып келген “экология” термині кенеттен көпшілік арасында ең танымал терминдердің біріне айналды. Осы жылдары, табиғат пен адамзат арасындағы қайшылықтардың үдей түсуіне байланысты, қоршаған ортаның ластануы, қоршаған ортаның ахуалы, халық санының өсуі, азық-түлік пен энергия қорларын пайдалану сияқты мәселелер ғылымның әр түрлі салаларында зерттеліп, бұқаралық ақпарат құралдары бетінде кеңінен талқылана бастады және бұл процесс әлі де жалғасын табуда. Соның нәтижесінде Экологиялық дүниетаным жаратылыстану ғылымдары ғана емес, көптеген қоғамдық ғылымдарға да енді, Экологияда көптеген жаңа бағыттар пайда болды.^[1][2]

Экология ғылымдарының қалыптасуын төмендегідей кезеңдермен қарастыруға болады.

Биологиялық зерттеулердің жаппай сипат алу кезеңі. Бұл кезең 18 ғасырдың аяқ шенін қамтиды. Мыс: Ж.Б.Ламарк (1744-1825), Л.И.Лепехин (1770-1802), Р.Ф. Рульс (1814-1858), И.А.Северцов (1827-1885), Ч.Дарвин (1807-1882), В.В.Докучаев (1846-1903) т.б. табиғат зерттеушілер, биологтар, систематиктер, географтар өздерінің еңбектерінде ғылыми зерттеулер жүргізіп экология ғылымының дамуына өз үлестерін қосты. Осы кезде жарық көрген Ж.Б.Ламарктың «Жануарлар мен өсімдіктердің эволюциясы», Ч.Дарвиннің «Түрлердің шығу тегі» т.б.еңбектері экология ғылымының негізін қалаған еді

Экология ғылымының жеке ғылым ретінде қалыптасу және даму кезеңі. Бұл кезеңде шетелдік ғалымдармен қоса орыс ғалымдарының еңбектері шыға бастады. Бұл кезең 19 ғасырдың басы мен 20 ғасырдың 70-80 жылдарын қамтиды. Атап айтсақ Мәскеу университетінің ғаламы И.А.Северцов, Н.А.Наумов т.б. В.И.Вернадскийдің «Биосфера туралы ілімі» т.б.ғылыми еңбектері экология ғылымының негізін қалаған болатын.

Экология ғылымының өрлеу кезеңі. Қазіргі заманғы экология -бүкіл әлемдік ғылымдар мен әлеуметтік, экономикалық жағдайлар және проблемаларды қарайтын деңгейге жетіп отыр. Осыған орай, экология ғылымының қолданбалы және адам экологиясы бағыттары дами түсті. Экологияның жаңа саласы бойынша теориялық және практикалық зерттеулер жүргізілді.

Қазіргі заманғы экологияның құрылымы

Қазіргі кезде экология ғылымы көптеген басқа да ғылымдармен тығыз байланыста дамып, жаңа ғылым салалары мен бағыттары пайда болуда. Мысалы, әлеуметтік экология, өнеркәсіптік экология, геоэкология, инженерлік экология, ауыл шаруашылығы экологиясы, ғаламдық экология және т.б.:^[3]

• Әлеуметтік экология — табиғат пен қоғам арасындағы өзара карым-қатынас заңдылықтарын "табиғат + адам + қоғам" жүйесі негізінде зерттейді.
• Өнеркәсіптік экология — өнеркәсіптік нысандардың тірі ағзаларға және қоршаған орта жағдайларына әсерін зерттейді.
• Геоэкология — жер бетіндегі экожүйелердегі және биосфералық деңгейдегі сыртқы орта құбылыстарының өзара байланысын және олардың тірі азғалармен қарым-қатынасын зерттейді.
• Ауыл шаруашылығы экологиясы — ауыл шаруашылығы салаларының сыртқы ортамен өзара қарым-қатынасын агроценоздардың даму өзгеру заңдылықтарын және ауыл шаруашылығы салаларының бір-біріне әсерін зерттейді.
• Ғаламдық экология — биосфера деңгейіндегі, тіпті Күн жүйесіндегі әлемдік құбылыстарды, табиғи өзгерістерді зерттейді. Мысалы, эпидемиялық аурулар, климаттың жаппай жылынуы, азон қабатының жұқаруы, ядролық қауіп катерлер, шөлейттенудің алдын алу, т.б.

Қазіргі заманғы экологияның негізгі әдістері:

• Жүйелік тұрғыдан қарастыру
• Ортаның жағдайын бақылау
• Эксперимент және модельдеу

Жүйелік тұрғыдан қарастыру –тірі табиғаттың барлық элементтері өзара байланыста болғандықтан, жүйе немесе жүйенің бөлігі болып табылғандықтан көптеген экологиялық зерттеулерде қолданылады. Әр түрлі экологиялық әдістерді қолдануды талап етеді.

Ортаның жағдайын бақылау –бұларға метеорологиялық бақылау, температураны өлшеу, судың химиялық құрамын, тұздылығын, мөлдірлігін, топырақ ортасының сипатын анықтау, радиациялық фонды өлшеу, ортаның химиялық және бактериалдық ластануын анықтау т.б. жатады. Қазіргі кезде осылардың ішінде практикалық маңыздылығы жағынан мониторингке ерекше көңіл бөлінуде. Мониторингінің мақсаты –бақылау, баға беру және болжам жасау.

Эксперимент және модельдеу –Зерттеулер эксперименттік әдістемелердің көмегімен бірлестіктер мен экожүйелерде жүргізіледі. Экологияда статистикалық математика, математикалық логика, сандар теориясы, матрицалық алгебрамен байланысты ақпараттар мен кибернетика теориясының әдістері қолданылады. Соңғы кезде биологиялық жүйелерді модельдеу кеңінен қолдануда. Зерттеулердің міндеттеріне байланысты әр түрлі модельдер қолданылады (шынайы нақты модельдер, таңбалы модель, концептуалды және математикалық модельдер).^[4]

Қазіргі жалпы экологияның негізгі зерттеу нысандары жоғары биологиялық жүйелер (популяциялар, биоценоздар, экожүйелер, биосфера) және олардың уақыт пен кеңістік аралығындағы өзгерістеріне байланысты түрлі міндеттерді қамтиды. Олар:

1) организмдердің әр түрлі топтарының (популяциялардың, түрлердің және т.б.) сыртқы орта факторларымен өзара қарым-қатынастарын және олардың тіршілік ортасына әсер ету заңдылықтарын зерттеу;

2) биоценоздардағы көптеген түрлер популяцияларының бір-бірімен байланыс  заңдылықтарын  зерттеп анықтау;

3) тіршілік ортасы мен популяциядағы дара сандарының бір-біріне тәуелділігін зерттеу;

4) популяциялардағы тіршілік үшін күрес заңдылықтары мен табиғи сұрыпталу бағыттарын зерттеу;

5) орта жағдайларының организмдерге және олардың популяциялық жеке топтарына әсерін зерттеу;

6) адамның табиғатты тиімді пайдалану жолдарын және орта жағдайларына антропогендік факторлардың әсер етуін алдын ала болжауға байланысты зерттеулер жүргізу;

7) ауыл шаруашылығы зиянкестерімен күресу үшін биологиялық әдістердің тиімді тәсілдерін анықтап, қолданысқа енгізу;

8) өндіріс процестеріне жаңа қалдықсыз технология тәсілдерін кеңінен енгізуге арналған зерттеулер жүргізу.

Экология ғылымының казіргі басты стратегиялық міндеті

Экология ғылымының казіргі басты стратегиялық міндеті — биосфераның құрамды бөлігі ретінде адамзат қоғамының табиғатпен өзара карым-қатынасының үйлесімділігін сақтауға негізделген ғылыми теорияларды дамыту.Тіршілік өрісінің маңызды қыры климат және топография секілді фақторлармен катар шеқтеулі аумақ немесе басқа ресурстар үшін бәсеке күресіне түсе алатын басқа тұрлердің болуы. Сонымен бірге экологияның кезек күттірмейтін іргелі міндеттері мыналар:

а) табиғат байлықтарының қорын азайтпай-ак экологиялық кауіпсіздікті қамтамасыз ету;

ә) өнеркәсіптік және ауыл шаруашылығы өндірістерінің экологиялық негіздерін жетілдіре түсу;

б) экологиялық мәселелерді шешуде әлеуметтік және экономикалық механизмдердің тиімді жолдарын жасап шығару;

в) табиғатты пайдалануды басқарудың ұйымдастыру-құкықтық мәселелерін дұрыс шешу;

г) әлеуметтік-экологиялық болжаулардың әдістерін дамыта түсу.^[5]

Қоршаған табиғи ортаның ластануы –қандай да бір экологиялық жүйеге (биогеценозға), ондағы заттектердің айналымы мен алмасу процестерін, энергия мен ақпарат ағынын үзетін немесе өзгертетін, аталған экожүйенің бұзылуына әкеліп соғатын, оған тән емес жанды немесе жансыз компоненттердің, физикалық немесе құрылымдық өзгерістердің енгізілуі.

Ластаушы заттардың атмосфералық ауаға шығарылуы. 2009 жылы тұрақты ластау (ҚР Статистика агенттігі) көздерінен атмосфералық ауаға шығарылған зиянды заттар мөлшері 2,3 млн.тоннаға жеткен және соңғы он жыл бойында тұрақты деңгейде сақталып отыр. Шығарылған 1681 мың тонна газ тәріздес заттардың 46,4% күкіртті ангидридтің, 25,7% көмір тотығының, 12,3% азот тотығының, 7,8% көмірсутектердің, 2,6 % ұшқыш органикалық заттардың үлесіне тиеді.

Ауасы лас қалалардың қатарына 11 қала жатқызылса, соның ішінде 7 қала (Алматы, Шымкент, Өскемен, Ақтөбе, Теміртау, Қарағанды, Тараз) ластану деңгейі жоғары қалалар.

Су ресурстарының ластануы.

• таза су нысандары – Қазақстанда олардың қатарына 11 өзен, 3 су қоймасы , 2 көл жатқызылған;
• орташа ластанғандар – 38 - өзен, 7 су қоймасы 4 көл және 3 тоған;
• ластанғандар 

өзендер: Брекса, Үлбі, Глубочанка (ШҚО), Ұбаған (Қостанай обл.), Қарабалта, Тоқташ (Жамбыл обл.), Келес, Бадам, Сырдария (ОҚО)

көлдер:Шалқар (БҚО), Үлкен Шабақты, Сұлтанкелді (Ақмола обл.), Қаракеңгір (Қарағанды обл.);

• лас су нысандары –Тихая (ШҚО), Елек (Ақтөбе) өзендері және Билікөл көлі (Жамбыл обл.).
• қатты ластанған –Красноярка (ШҚО), Қаракеңгір, Шерубайнұра (Қарағанды обл.) өзендері.

Негізгі ластаушы заттар тізімінде 16 ингредиент бар. солардың ішінде ең көбірек таралғандары: мыс, сульфаттар, нитриттік азот, фенолдар, ОБС₅, (БПК₅₎, темір, фториттер, хром⁽⁶⁺⁾, мырыш⁽²⁺⁾.^[6]

Химиялық ластану - тыңайтқыштармен, пестицидтермен, ауыр металдармен т.б. ластану. Ең қауіптілері бензол, пестицидтер, нитраттар, нитриттер, полихлорланған дифенилдер. Қоршаған ортаға шығарылатын ластаушы заттардың 400 мыңға жуық түрі бар. Негізгілері:

• СО₂ - көміртегі тотығы. Организмнің тұншығуына әкеліп соғады.
• COCI₂ - фосген. Өкпенің солуына әкеліп соғады.
• NH₃ - аммиак. Тоңазыту қондырғыларында кездеседі.
• NO_х - азот оксидтері. Жану өнімдерінен түзіледі.
• H₂S - күкіртті сутегі. Өте улы.
• Ауыр металдар және олардың қосылыстары.

Әскери-ғарыштық және сынақ кешендері полигондарының әсері

Байқоңырдан Протон зымыраны ұшу сәті.

Қазіргі кезде Қазақстан Республикасы территориясында төрт әскери-сынақ полигондары және "Байқоңыр" кешені жұмыс жасайды. Ракеталардың жерге түскен бөлшектері, құлаған ракеталар, өте улы ракета жанармайларының төгілулері т.б. нақты экологиялық қатер туғызуда.

"Байқоңыр" космодромынан тасымалдаушы-зымырандардың ұшырылымдарын қамтамасыз ету үшін, жалпы ауданы 12,24 млн. гектарға тең ракеталардың бөлшектері түсетін арнайы құлау алаңы бөлінген. Осыған байланысты ракеталық-ғарыштық қызметтің қоршаған ортаға және халық денсаулығына әсерін төмендету, ракеталық-ғарыштық кешеннің экологиялық қауіпсіздігін қамтамасыз ету мәселесі алаңдатып отыр.

Қазақстаның экологиялық қауіпсіздігіне елеулі қатер туғызып отырған радиоактивті ластану. Оның ішінде 30%-ы радиоактивті газ-радонның мүмкіндігі жоғары. Қазақстан мекемелерінде 50 мыңнан астам пайдалануға жарамсыз иондаушы сәуле шығаратын құралдар бар. 1949 жылғы алғашқы жер бетіндегі жарылыстан бастап Семей және Павлодар облыстарының радиациялық сәулеленудің ықпалына ұшыраған басқа аумақтардың тұрғындарының арасында сырқат саны әлі азаймай отыр. Бұлар өкпе мен сүт бездерінің рагы, лимфогемобластоз және басқа да қатерлі ісікті патологиялары. Семей полигонына жақын нақ сол аудандарда жетілуіндегі әртүрлі ауытқулар, тәндік және естік кемшіліктер әрқилы сәбилер дүниеге ерекше көп келеді. Мамандардың айтуынша, соны бәрі қалдықты радиацияның кесірінен болатын генетикалық мутациямен байланысты.

Ұлттық экологиялық проблемалар:

• Арал теңізінің акваториясын қысқарту және тұздану дәрежесі жоғары жаңа шөлді аумақтардың түзілуіне байланысты оның табанының жалаңаштануы;
• Бұрынғы Семей сынақ ядролық полигонының болуы;
• Каспий теңізі шельфінің ресурстарын қарқынды түрде игеру арқылы теңіз және жағалаулық экожүйелерге әсер ету;
• Су ресурстарының ластануы және сарқылуы;
• Тарихи ластанулар
• Трансшекаралық экологиялық проблемалар
• Әскери-ғарыштық және сынақ кешендері полигондарының әсері

Жергілікті экологиялық мәселелер:

• Ауа бассейнінің ластануы;
• Радиоактивті ластану;
• Бактериологиялық ластану;
• Химиялық ластану;
• Өнеркәсіптік және тұрмыстық қалдықтар.

Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз ету, халықаралық қауіпсіздік бағыттарының бірі болып саналады. Бұл саланың маңызды құжатнамасына 2004-2005 жылдарға арналған ҚР экологиялық Концепциясы жатады. Экологиялық қауіпсіздікті қамтамасыз етуге бағытталған шаралар алынуда.

Экологиялық қауіпсіздік төңірегіндегі мемлекеттік саясат мақсаттарына табиғи жүйелердің қауіпсіздігін қамтамасыз ету, қоршаған ортаға әсер ететін табиғи және антропогендік әсерлер нәтижесінде пайда болған қауіп қатерден сақтау жатады. Бұл мақсатқа жету үшін келесі мәселелер өз шешімін табуы қажет:

• климатта өзгеріс тудыратын және жердің озон қабатын бұзатын антропогендік әсерді төмендету;
• биоәралуандылықты сақтау және жердің деградациясы (құнарлылығы төмендеу) мен шөлдену процестерінің алдын алу;
• Экологиялық апатты аймақтарды, әскери космостық және сынақ кешендері полигондарын қайта қалпына келтіру;
• Каспий теңізі қайраңының ластануының алдын алу;
• су ресурстары азаюы мен ластануына жол бермеу;
• тарихи ластанулардың ауа бассейнінің ластануының, радиоактивті, бактериологиялық және химиялық, сол сияқты трансшекаралық ластанулардың алдын алу және жою;
• өндірістік және тұрмыстық қалдықтар көлемін азайту;
• табиғи және техногендік төтенше жағдайлардың алдын алу;

1. ↑«Қазақстан»: Ұлттық энциклопедия / Бас редактор Ә. Нысанбаев – Алматы «Қазақ энциклопедиясы» Бас редакциясы, 1998 ISBN 5-89800-123-9, X том;
2. ↑О.Д.Дайырбеков, Б.Е.Алтынбеков, Б.К.Торғауытов, У.И.Кенесариев, Т.С.Хайдарова Аурудың алдын алу және сақтандыру бойынша орысша-қазақша терминологиялық сөздік. Шымкент. “Ғасыр-Ш”, 2005 жыл. ISBN 9965-752-06-0
3. ↑Сәтімбеков Р. Биология: Жалпы білім беретін мектептің қоғамдык-гуманитарлық бағытындағы 11-сыныбына арналған окулық. — Алматы: "Мектеп" баспасы, 2007. ISBN 9965-36-175-4
4. ↑Экология. Оқулық. -Алматы Экономика, 2002 Т.Рысқұлов атындағы қазақ экономикалық университеті ISBN 9965-532-69-9
5. ↑Биекенов К., Садырова М. Әлеуметтанудың түсіндірме сөздігі. — Алматы: Сөздік-Словарь, 2007. — 344 бет. ISBN 9965-822-10-7
6. ↑М.Ш.Алипов.Экология және тұрақты даму. Алматы 2012 ISBN 978-601-7275-58-7

Жобаның тақырыбы

Жобаның өзектілігі:   

Театр – халықты эстетикалық адамгершілік пен ізгілікке тәрбиелеудің аса маңызды құралы болып есептеледі.

Театр – өнер түрлерінің ішіндегі балалар үшін оңай және тиімдісі, ол қазіргі заман педагогикасы мен психологиясының көкейкесті мәселелерін шешуге жағдай жасайды.

Театр баланың рухани және шығармашылық потенциалын ашады және әлеуметтік ортаға бейімделуіне мүмкіндік береді.

Баланың эмоционалды ашылуына, сезінуге және көркемдік қиялдауға үйрету ең қысқа жолы – ойын, қиялдау, ойдан шығару болып табылады. Осының барлығын театр сабақтары арқылы жүзеге асыруға болады.

Жобаның мақсаты:      

Театр әрекетімен айналысу арқылы  білім алушылардың шығармашылық қабілеттерін дамыту, бойларындағы табиғи дарындылығын ашу

Міндеттері:

Театр әрекеті негізінде баланың дамуына жағдай жасау.

Көру, есту зейінін, есте сақтау, байқағыштық, тапқырлық, қиялдау, кеңістік ойлау қабілеттерін дамыту.

Балаларды көркемдік-әсемдік, адамгершілік-рухани бағытта тәрбиелеу;

Театралды – ойын әрекетіне, көрермен мәдениетіне тұрақты қызығушылықтарын тәрбиелеу.

Күтілетін нәтиже:

· Халық педагогикасын –сан ғасырларда қалыптасқан салт – дәстүрлерді, әдет ғұрыптарды жан жақты терең біледі;

· Мектеп оқушылары әдептілік, достық, бірлік, ынтымақтастық дәстүрлерін біледі;

· Көркем сөйлеу, актерлік шеберліктерін дамытады;

· Өнерге қызығушылығы артады.

ЖҰМЫС ІСТЕУ КЕЗЕҢДЕРІ:

І кезең: Жобалау.       

2021-2022 оқу жылы   Қыркүйек айы

Жобаны ұйымдастыру және жоспарлау

Театр мәдениетінің негіздерімен танысу 

ІІ кезең: Сынақтан өткізу.   

2021-2022 оқу жылы     Қазан-сәуір айлары

Театралдық қойылымдар көрсету

ІІІ кезең: Қорытындылау. 

2021-2022 оқу жылы      Мамыр айы

Театралдық қойылыммен жұмыс жасаудың қорытындысы

Қойылымды көрерменге көрсету. Әлеуметтік желілерде бөлісу